Rozwój Mój profil Co chcesz zrobić?
 
0
Rozwój 115
Co zyskuje ?
Funkcjonalność
Funkcjonalność
Co zyskuje ?
Patronat
  Rejestracja Logowanie
Przestrzeganie zasad prawidłowego odżywiania chroni człowieka przed chorobami
Kliknij, aby pokazać całą grafikę
Kliknij, aby schować całą grafikę

W miarę rozwoju nauk przyrodniczych, a zwłaszcza fizyki, chemii, biologii i medycyny, w coraz większym stopniu wykorzystywano ich osiągnięcia do badań w dziedzinie żywienia. Nasze poglądy na temat racjonalnego żywienia wciąż ulegają ewolucji w miarę nie tylko postępu nauk przyrodniczych i medycznych, lecz także śledzenia wpływu skutków wadliwego żywienia na stan zdrowia populacji, a zwłaszcza występowania na skalę masową tzw. chorób cywilizacyjnych. Dowodów na wpływ nieprawidłowo zbilansowanej diety człowieka na zapadanie na różne choroby i umieralność z ich powodu dostarczają także badania epidemiologiczne prowadzone na dużych liczbach osób oraz eksperymenty na zwierzętach.
Prawidłowe, czyli zdrowe żywienie polega na dostarczeniu człowiekowi, zgodnie z jego zapotrzebowaniem fizjologicznym, odpowiedniej ilości energii i składników pokarmowych. Wadliwe żywienie, czyli niezgodne z fizjologicznymi potrzebami organizmu, uznane zostało za czynnik ryzyka rozwoju wielu chorób (bądź ułatwia powstawanie nowych, stanowiąc tło dla szybszego ich rozwoju). Zarówno niedobór energii i składników pokarmowych, jak i ich nadmiar prowadzą do określonych stanów chorobowych, które upośledzają zdrowie i mają wpływ na skrócenie czasu trwania życia człowieka. Wady w sposobie żywienia człowieka obejmują zarówno niedożywienie, jak też nadmierne spożywanie żywności. Mamy obecnie dostateczną liczbę dowodów aby stwierdzić, ze żywienie nieprawidłowe pod względem ilościowym i jakościowym, powodujące niedobory żywieniowe, jak też nadmierne spożywanie żywności mają podobne konsekwencje zdrowotne. Są to: nieprawidłowy rozwój fizyczny i psychiczny, ogólny zły stan zdrowia, podatność na choroby i w konsekwencji zmniejszenie wydajności życia oraz przedwczesne zgony. Cztery z dziesięciu głównych przyczyn zgonów w Polsce w ostatnich latach należy wiązać z wadliwym pożywieniem. Dotyczy to szczególnie choroby niedokrwiennej serca i zawału serca, udarów mózgu, niektórych rodzajów nowotworów oraz cukrzycy insulinoniezależnej. Jak wynika z badań Instytutu Żywności i Żywienia, krajowe trendy w spożyciu żywności ciągle utrzymują się na poziomie niekorzystnym dla zdrowia naszego społeczeństwa. Analizy długookresowych zmian krajowej racji pokarmowej wykazują zbyt wysoką konsumpcję miażdżycopochodnych produktów żywnościowych. Wskaźnik umieralności w populacji polskiej z powodu niedokrwiennej choroby serca zwiększył się od 1960 r. pięć i półkrotnie, a umieralność ogółem w tym samym czasie wzrosła o około 40%. Wprawdzie stopień wpływu czynników żywieniowych na rozwój poszczególnych chorób jest różny, to jednak ze względu na dużą rolę żywienia w ich rozwoju sprawia, że problem ten urasta do rozmiarów społecznego i ekonomicznego zagrożenia.
Niedożywienie ilościowe to zbyt niska podaż energii pokarmowej, która wystarcza na pokrycie spoczynkowej przemiany materii, natomiast jest zbyt mała na dodatkowe wydatkowanie energii związane z aktywnością fizyczną lub umysłową. Prowadzi to do powstania deficytu energetycznego w organizmie. Proces ten w początkowym okresie nie zawsze powoduje objawy chorobowe w związku z wyzwalaniem się mechanizmu adaptacyjnego, polegającego na obniżeniu tempa spoczynkowej przemiany materii. Wyrazem zewnętrznym takiego stanu jest ubytek masy ciała. Niedobory kaloryczne trwające przez dłuższy czas są przyczyną niedożywienia ludności.
Znacznie groźniejszą formą jest niedożywienie jakościowe. Przewlekłe niedobory niektórych składników odżywczych stanowią zagrożenie dla człowieka. Skutki zdrowotne zbyt niskiej zawartości niektórych składników w pożywieniu to m. in.:
• wole endemiczne – spowodowane zbyt niską zawartością jodu w glebie i wodzie, a tym samym małą jego zawartością w żywności produkowanej na terenach, gdzie jest jego niedobór;
• niedokrwistość z niedoboru żelaza, szczególnie w populacji dzieci, młodzieży (głównie żeńskiej) i kobiet ciężarnych na skutek niedostatecznej ilości w diecie żelaza, witaminy B12 oraz folianów;
• przewlekłe zaparcia – spowodowane zbyt małą podażą błonnika w dziennej racji pokarmowej;
• subkliniczne stany niedoboru witamin (głównie witaminy C) na skutek niskiego spożycia warzyw i owoców lub niedobory witamin antyoksydacyjnych obserwowane np. u osób z nadwagą i otyłością;
• zaburzenia gospodarki lipidowej na skutek spożycia jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych przy zbyt dużym spożyciu tłuszczów nasyconych.
Szczególnie niebezpieczne są niedobory żywieniowe u dzieci. Duży stopień niedożywienia w okresie płodowym i pourodzeniowym może zahamować rozwój fizyczny i intelektualny. Przyczyny takiego stanu często należy upatrywać w deficycie substancji odgrywających ważną rolę w metabolizmie tkanki mózgowej. Niedobory białkowo-kaloryczne u dzieci prowadzą do zmniejszenia w zrostu i ciężaru ciała, ale również niskiego poziomu inteligencji oraz opóźnienia w rozwoju umysłowym w stosunku do prawidłowo odżywionych rówieśników.
Wady żywieniowe są nie tylko spowodowane niedoborami, lecz także nadmiernym spożyciem żywności. Nadkonsumpcja sprowadza się do spożywania większej ilości pożywienia, aniżeli to wynika z fizjologicznego zapotrzebowania organizmu. Dotyczy to szczególnie:
• zbyt dużej ilości energii pobieranej z pożywieniem;
• zbyt wysokiej ilości w pożywieniu energii pochodzącej z tłuszczów, kosztem energii czerpanej głównie z węglowodanów złożonych;
• nadmiaru tłuszczów zwierzęcych o wysokiej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych, cholesterolu w pożywieniu, przy jednoczesnym niskim spożyciu jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych
• nadmiaru w pożywieniu łatwo przyswajalnych jedno- i dwucukrów;
• wysokiego spożycia chlorku sodu (soli kuchennej).
Wymienione wady w żywieniu, szczególnie związane z nadkonsumpcją, sprzyjają powstawaniu chorób, które obecnie stanowią główne przyczyny zachorowalności i umieralności. Ponad pięćdziesiąt zespołów chorobowych jest rezultatem wadliwego żywienia. W populacji polskiej należą do nich następujące choroby: miażdżyca (i rozwijająca się na jej podłożu choroba niedokrwienna serca, zawał serca, miażdżyca tętnic mózgowych i udar mózgu), otyłość, cukrzyca insulinoniezależna, niektóre rodzaje nowotworów, osteoporoza, hiperlipidemie, dna moczanowa, próchnica zębów, kamica pęcherzyka żółciowego i niektóre inne choroby układu pokarmowego, alergie oraz inne choroby. Wiele chorób jest prawdopodobnie wynikiem niewłaściwego żywienia już w okresie płodowym. Według hipotezy D. Barkera, którą potwierdzają liczne badania kliniczno-epidemiologiczne, wystąpienie nadciśnienia tętniczego lub zaburzeń metabolicznych, np. upośledzonej tolerancji glukozy, wzrostu stężenia fibrynogenu czy cholesterolu we krwi, zostają zaprogramowane przed lub niedługo po urodzeniu. Niewłaściwa dieta kobiet ciężarnych a następnie wadliwe odżywianie dziecka w pierwszym roku życia maja więc wpływ na zdrowie w późniejszym okresie. Zdrowie człowieka wymaga zatem wczesnej profilaktyki żywieniowej.
Sposób żywienia determinuje egzystencję i osobowość, jak też wpływa na postawy i stosunek człowieka do otoczenia. Godne życie człowieka wymaga nie tylko dostatecznej ilości, ale również właściwej pod względem odżywczym i higienicznym żywności. Żywienie współczesnego człowieka powinno chronić przed chorobami. Funcjonal food – żywność funkcjonalna, to żywność, która korzystnie wpływa na stan zdrowia i jakość życia człowieka. Wiele składników odżywczych to substancje o dużej aktywności biologicznej i farmakologicznej, np. kwas asparaginowy, kwas gamma-aminomasłowy, peptydy, witaminy, niektóre kwasy tłuszczowe i wiele innych.
Prawidłowe żywienie od urodzenia człowieka może zapobiec wystawieniu wielu chorób w ogóle lub co najmniej nie dopuścić do powstania ich ciężkich postaci klinicznych. Należy bowiem pamiętać o tym, że nawet u ludzi obciążonych genetycznie choroby te mogą w ogóle nie ujawniać się klinicznie, jeżeli będziemy prawidłowo się odżywiać. Związek pomiędzy składem pożywienia a rozwojem chorób na tle wadliwego żywienia stwarza równocześnie wielką szansą na odwrócenie niekorzystnych tendencji. Dowiedziono na podstawie badań, że za pomocą obniżenia spożycia niewłaściwych składników pożywienia i zwiększenia pożądanych można obniżyć częstość występowania zmian chorobowych, a nawet w niektórych przypadkach odwrócić już zaistniałe (np. zmiany miażdżycowe).
Przyjmuje się obecnie, że codzienne pożywienie powinno człowiekowi dostarczyć około sześćdziesięciu składników pokarmowych, uznawanych za niezbędne do prawidłowego rozwoju. Jednakże organizm może także wykorzystać kilkadziesiąt innych, których za niezbędne już nie uważamy. Stąd też żywieniowcy podzielili produkty spożywcze na grupy. Produkty wchodzące w skład poszczególnych grup mają zbliżoną zawartość składników odżywczych. Są to:
1. Produkty zbożowe, które stanowią jedną z najważniejszych grup produktów żywnościowych. Są to produkty węglowodanowe, które dostarczają białka roślinnego, witamin B1 i B2 oraz błonnika pokarmowego.
2. Mleko i jego przetwory – dostarczają organizmowi najlepiej przyswajalnego wapnia, wysokowartościowego białka oraz witamin B1, B2 i A.
3. Mięso, wędliny, ryby, jaja, sery – to grupa produktów stanowiących źródło białka o wysokiej wartości biologicznej, ale także szkodliwego w nadmiarze tłuszczu. Ta grupa produktów jest bogatym źródłem składników mineralnych: żelaza, fosforu, siarki, magnezu oraz witamin PP, B2, B1.
4. Tłuszcze – dzielimy je na tłuszcze pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Są to produkty wysokokaloryczne, dlatego ich spożywanie powinno się ograniczać. Bardzo ważną zasadą jest zmniejszenie spożycia tłuszczów zwierzęcych na korzyść roślinnych. Tłuszcze roślinne zawierają niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe natomiast masło (tłuszcz zwierzęcy) witaminę A. Ponadto tłuszcze nie są źródłem innych składników odżywczych.
5. Warzywa i owoce – jest to grupa bardzo ważnych produktów żywnościowych, stanowiących źródło witaminy C, beta-karotenu, witaminy B, PP oraz składników mineralnych i błonnika pokarmowego.

Rozwój współczesnej biochemii, toksykologii, dietetyki oraz stosowanie wysoce czułych metod analitycznych sprawił, że niemal w każdym produkcie żywnościowym można wykryć substancje toksyczne. Nawet zioła i rośliny jadalne, same wytwarzają różnorodne związki chemiczne, które mogą posiadać działanie teratogenne, mutagenne i rakotwórcze. W powszechnie stosowanych warzywach i owocach takich jak: seler, pietruszka, pasternak, cytrusy i figi występują furanokumaryny, które mogą wywołać np. uczulenie. W ziemniakach i niedojrzałych pomidorach znajduje się toksyczna solanina i tomatyna. Szereg obiektywnych przyczyn utrudnia bezpośrednią ocenę toksyczności substancji chemicznych znajdujących się w żywności na organizm człowieka. Są one powodem przeprowadzania badań na zwierzętach laboratoryjnych. Wyniki badań stworzyły nową koncepcję odnośnie konsumpcji artykułów żywnościowych określanego mianem „rozsądna pewność” . Jeżeli ryzyko zachorowania np. na nowotwór, w warunkach codziennego spożywania określonego związku chemicznego jest nie większe niż jeden przypadek na milion konsumentów, to wówczas uważa się, że jest ono praktycznie zerowe.
Skoro nie można całkowicie eliminować substancji toksycznych z produktów żywnościowych to należy bilansować dietę. Kierując się podziałem produktów na grupy można bezpiecznie dla zdrowa konsumować wszystkie posiłki z dziennej racji pokarmowej. Znaczy to, że każdy przygotowywany posiłek powinien zawierać choćby jeden ze składników z każdej grupy. Tylko takie posiłki zapewniają prawidłowe żywienie i dostarczają wszystkich niezbędnych składników. Dostosowana pod względem kalorycznym dieta jest jedynym udowodnionym sposobem chroniącym przed chorobami oraz zwalniającym procesy starzenia. Wydłuża ona zarówno średni jak i maksymalny czas życia ssaków. Mechanizm tych zjawisk wynika z mniejszego uszkodzenia komórek przez wolne rodniki, zmienionego metabolizmu glukozy, obniżenia poziomu glikozylacji, zmian w ekspresji genów oraz cyklach wydzielania hormonów.
Kolejną zasadą współczesnej ekodietetyki jest różnorodność produktów spożywanych w diecie. Tylko urozmaicony jadłospis zapewni dostateczną ilość biopierwiastków, witamin, fitamin i innych substancji niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Taki sposób żywienia pozwala także uniknąć nadmiernej absorpcji czynników szkodliwych, bowiem istnieją różnice w gromadzeniu się substancji toksycznych zależne od rodzaju żywności. Zwiększona zawartość metali ciężkich w diecie zakłóca przyswajalność różnych składników odżywczych. Ziarna zbóż, głównie otręby kumulują metale ciężkie. Znane są też różnice gatunkowe owoców i warzyw w koncentracji środków toksycznych. Niską kumulacją charakteryzuje się papryka, czosnek, cebula, kalafior i kapusta. Kupując jarzyny czy owoce nie znamy miejsca ich uprawy, jedynym więc sposobem ochrony przed zanieczyszczeniami metalami ciężkimi jest dokładne ich mycie.
Współczesny model żywienia preferuje żywność minimalnie przetworzoną (minimalny processed food). Procesy technologiczne – smażenie, wędzenie, peklowanie, marynowanie, solenie wywołują niekorzystne zmiany w składzie chemicznym żywności oraz niszczą witaminy, fitaminy, biopierwiastki i inne naturalne substancje neutralizujące toksyny i wolne rodniki. W następstwie tych procesów pojawiają się w żywności substancje rakotwórcze, teratogenne, genotoksyczne czy immunotoksyczne. Gotowanie z kolei rozkłada większość witamin, a rozpuszczalne w wodzie przechodzą do wywaru wylewanego czasami do zlewu – podobnie jak sole mineralne.
Zapewnienie człowiekowi warunków prawidłowego, zgodnego z zapotrzebowaniem fizjologicznym żywienia, jest podstawowym obowiązkiem każdego społeczeństwa oraz państwa. Proces ten zależy od wielu czynników, z których wymienić warto organizację gospodarki żywnościowej oraz stopień wiedzy konsumentów na temat racjonalnego żywienia, a także społeczne nawyki żywieniowe. Dane z krajów rozwiniętych gospodarczo, w których organizacja produkcji, przechowalnictwa, przetwórstwa oraz dystrybucji żywności osiągnęła wysoki stopień rozwoju świadczą o tym, że wady w żywieniu ludności są często trudne do usunięcia. Szczególnie trudne jest walka z nadmiernym spożyciem tłuszczów i przetworów pochodzenia cukierniczego, które to produkty dostarczają jedynie energii bez dostatecznych ilości witamin oraz związków mineralnych. W następstwie takiego wadliwego odżywiania zwiększa się odsetek ludzi z otyłością oraz narasta występowanie metabolicznych chorób cywilizacyjnych.

1. Flis K., Konaszewska W., Podstawy żywienia człowieka. Warszawa 1995.
2. Kozłowska-Wojciechowska M., Wpływ żywienia na zdrowie. Biologia w Szkole 1996 nr 3.
3. Kozłowska-Wojciechowska M., Zasady prawidłowego żywienia. Biologia w Szkole 1996 nr 4.
4. Moszczyński P., Współczesne zasady żywienia. Lider 2002, nr 2.
5. Ziemiański S., Wpływ żywienia na rozwój psychofizyczny i zdrowie człowieka. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1997 nr 4.

Aby zobaczyć cały artykuł wystarczy się zalogować!
Zaloguj Zarejestruj